Lezing maart 2012: 850 jaar Haren – Hoe oud is Haren werkelijk?

 Gepubliceerd door op 23 december 2012
 

Op 12 maart hield provinciaal archeoloog Henny Groenendijk een lezing voor Old Go met de titel Hoe oud is Haren werkelijk?  Hieronder een verslag van deze avond.

De oudste vermelding van een onderdeel van de gemeente, Noordlaren, dateert van 1160 en is de basis van de viering van 850 jaar Haren, twee jaar geleden. Wil je verder teruggaan, dan zul je niet in de boeken maar in de bodem moeten kijken.

HAREN

Prehistorie
Haren ligt op een smal staartje Hondsrug. Aan de oostkant stroomt de Hunze, aan de westkant de Drentse Aa. Hoe smal de hondsrug hier is, is goed te zien bij de Rijksstraatweg, ter hoogte van de Esserweg.
De prehistorische mens vestigde zich graag aan de flanken van de Hondsrug, dicht bij het zoete drink-water voor mens en dier, maar hoog genoeg om geen last te hebben van de winterse overstromingen.

Crematie-urn, gevonden aan de Middelhorsterweg tijdens werkzaamheden in de tuin

Zo’n plaats is de Middelhorsterweg. De naam zegt het al: horst is hoge plaats. De helling is duidelijk, de huizen aan de westkant van de weg liggen een slordige driekwart meter hoger dan die aan de oostkant. Aan de hoge kant is behalve een urm ook ijzer gevonden, zowel bruikbare smeedslakken als afvalslakken uit de eerste tot tweede eeuw na Christus. Het ijzeroer uit de Hunze onderging hier een eerste bewerking tot een smeedbaar halffabricaat dat elders, mogelijk in het wierdengebied, verder bewerkt werd. IJzer was een gewild product in de Romeinse tijd. Haren als prehistorisch industriegebied!
Soortgelijke ijzervondsten zijn gedaan in de stad en bij de Bloemert. De Bloemert bleek een welvarende nederzetting, hier is luxe Romeins aardewerk uit noord Afrika aangetroffen.
De bewoning in de buurt van de Middelhorsterweg is nog ouder: bij tuinwerkzaamheden aan de Poorthofs weg is een crematie-urn uit ± 800 voor Christus gevonden.

Middeleeuwen
Bij de uitvoering van het komplan Haren in 1996 gaf de gemeente Haren de archeologen de gelukkige suggestie om te gaan graven. Bij de eerste boring werd vlak onder de stoeptegels van het schoolplein van voormalige kleuterschool Het Eibernest esgrond aangetroffen. Dat beloofde wat! Onder de es kunnen sporen van eerdere bewoning bewaard gebleven zijn.

Bij de opgraving werden paalgaten aan getroffen van drie opeenvolgende boerderijen op hetzelfde erf, daterend uit de periode 800-1400. De laatste boerderij had plaats voor 40 koeien. In Haren woonde in die tijd dus een grote boer. Behalve deze boerderijen zijn bijgebouwen en waterputten aangetroffen. Een van de waterputten bestond uit een uitgeholde eiken boomstam, die na analyse van de jaarringen tussen 664 en 680 geveld bleek te zijn. Haren was al voor 700 een dorp!

In de eerste heft van de dertiende eeuw is de dorpskerk gebouwd, oorspronkelijk gewijd aan de heilige Nicolaas. De kerk is niet buiten de bestaande nederzetting gebouwd, maar op grond die bij elkaar gesprokkeld is uit de bestaande boerenerven. Uit reconstructie is gebleken dat een van de erven een stuk land heeft afgestaan voor de bouw van de kerk, een ander gaf een stuk grond voor de pastorie, een derde zorgde voor de kosterij. Een echte DORPSkerk. Waarschijnlijk heeft deze kerk, anders dan de kerk van Noordlaren, geen houten voorganger gehad.

(Aanvulling van de schrijver) De gulle gevers hadden het recht om de dorpspastoor te benoemen (collatierecht). In Wittewierum benoemde de bisschop van Műnster de zoon van Ernestus, een man die hem een dienst bewezen had, als dorpspastoor; volkomen in strijd met het collatierecht. De bekende boeken Emo’s reis (Dick de Boer) en Emo’s labyrint (Ynskje Penning) beschrijven hoe zijn verzet tegen deze couppoging abt Emo naar de paus in Rome bracht.

ONNEN
Onnen was oorspronkelijk groter dan Haren.
In Onnen (en Noordlaren) is de typische ladder-structuur van een Hondsrugdorp nog goed herkenbaar: een hoge en een lage weg, met daartussen blokvormige erven en dwarspaden. Haren, Helpman en Groningen hebben mogelijk diezelfde structuur gehad, maar die is dan onder de bebouwing verdwenen.

Onnen is bekend door het in 1927 opgegraven rijengrafveld uit de 5e-9e eeuw na Chr, aan een pad naar de es. Het gaat om een grafveld zonder Christelijke kenmerken: er zijn bijgiften en de overledenen liggen niet met het hoofd naar het oosten, richting Jeruzalem.
Er is in Onnen een veel ouder (2400 v Chr) en zeldzaam type graf aangetroffen: een bijenkorfgraf, een koepel uit gevlochten wilgentenen waaronder de dode gehurkt is bijgezet.

Pingo’s en hunebedden
De Hondsrug ligt bezaaid met pingoruïnes, bijna ronde laagtes met een opstaand walletje er omheen. Meestal staat er water in, soms zijn ze gevuld met veen en af en toe liggen ze droog (de gletsjerkuil bij Borger).
Op kaarten zijn ze vaak goed herkenbaar als een rond meertje. In deze pingo’s zijn bijlen en andere kostbaarheden gevonden die daar waarschijnlijk als offer zijn achtergelaten. Het kan gaan om offers uit de nieuwe steentijd, maar ook uit later tijd.
In een pingo in Appelbergen zijn een Antonianusmunt (270-273 na Chr.) en twee mantelspelden uit het Neder-Elbegebied uit de 2e á 3e eeuw na Chr. gevonden.

Hunebedden bevinden zich vaak in de nabijheid van zo’n pingo. Gronings enige hunebed, dat van Noord-laren ligt op ongeveer 300 m. van een pingo. De verdwenen hunebedden op de Glimmer es lagen bij een pingo.

Dan de vraag die scheidend bestuurslid Bonno ter Horst de hele avond intrigeerde: ‘Heeft Onnen een hunebed gehad?’
Het antwoord van de heer Groenendijk: er zijn in 1966 vondsten gedaan die daarop zouden kunnen wijzen, granietgruis dat deel kan hebben uitgemaakt van de vloer, pijlpunten als mogelijke grafgiften. De plaats bevindt zich in de buurt van een pingo. Als hier ooit een hunebed gelegen heeft moet er een inmiddels opgevulde kuil zijn achtergebleven. Grondradar kan zonder graven laten zien of de grond is omgewoeld. Met deze moderne techniek lijkt er inderdaad een kuil te zijn precies op de plaats van die eerdere vondsten.
Dus ja. Waarschijnlijk heeft Onnen een hunebed gehad.

Met deze verrassende conclusie werd een geslaagde avond besloten.

Ingrid Smit

###

Wilt u meer lezen over het hunebed van Onnen, lees dan het artikel Zoektocht naar hunebed Onnen, of neus eens door de andere Artikelen op onze site!